Có "một Việt Nam thu nhỏ" giữa mùa lễ hội ở Đắk Lắk

Đắk Lắk từ lâu vẫn được nhắc đến như miền đất của nắng và gió, của đại ngàn bazan và những đồi cà phê bạt ngàn. Nhưng trong “mùa ăn năm uống tháng” năm nay, từ đầm Ô Loan lộng gió biển đến những dòng sông giữa đại ngàn, không gian cao nguyên bỗng rộn ràng những thanh âm rất khác: Tiếng trống hội dồn dập, tiếng mái chèo rẽ nước và những tràng hò reo kéo dài bất tận.

 

Những nhịp chèo gấp gáp lao đi trên mặt nước, những con thuyền lướt sóng trong tiếng reo hò náo nức… khiến không khí cao nguyên dường như mang theo hơi thở của biển trong lễ hội sông nước ngày xuân.

Mùng 7 tháng Giêng hằng năm, trên mặt nước đầm Ô Loan, tiếng trống hội vang lên rộn rã, mở màn cho lễ đua thuyền truyền thống, một nét sinh hoạt văn hóa đã gắn bó với cư dân vùng đầm qua nhiều thế hệ.

 

 

Từ sáng sớm, hàng nghìn người dân đã đứng kín hai bên bờ đầm và khu vực cầu Long Phú để cổ vũ. Khi hiệu lệnh xuất phát vang lên, những chiếc thuyền lao vút trên mặt nước, mái chèo nhịp nhàng đẩy nước, kéo theo những tràng reo hò dậy sóng.

 

Từ đầm Ô Loan, dòng chảy lễ hội tiếp tục nối dài ở Lễ hội truyền thống sông nước Đà Nông, thu hút đông đảo người dân và du khách tìm về.

 

 

Với nhiều người dân địa phương, lễ hội ấy không chỉ là ngày vui đầu năm mà còn là niềm tự hào.

 

 

Ngược lên phía Tây của tỉnh, dọc theo dòng sông mẹ Krông Ana, tiếng trống hội lại vang lên giữa không gian đại ngàn. Tại khu vực Hồ Sen, xã Krông Ana, Giải đua thuyền nam truyền thống đầu xuân được tổ chức trong sự cổ vũ nồng nhiệt của người dân. Dưới cái nắng hanh hao, những chiếc thuyền gỗ truyền thống lao vút trên mặt nước, các tay chèo nhịp nhàng vung mái chèo trong tiếng trống thúc dồn dập.

 

Từ năm 1994, những người dân gốc Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) khi vào xây dựng kinh tế mới đã mang theo cả nét sinh hoạt văn hóa của quê hương. Ban đầu chỉ là những cuộc đua nhỏ giữa các thôn, theo thời gian, hoạt động văn hóa ấy trở thành một phong trào quen thuộc mỗi dịp xuân về.

 

 

Ông Nguyễn Văn Dòng, thôn Bình Hòa, xã Krông Ana, chia sẻ: “Trên vùng đất mới, đua thuyền không chỉ là môn thể thao, mà còn là cách để những người con xa quê giữ lại ký ức về sông nước quê nhà, cầu mưa thuận gió hòa, cho vụ mùa bội thu. Cả thôn cùng góp sức chuẩn bị thuyền đua, cùng tập luyện, cùng chờ ngày hội. Không khí ấy khiến mùa xuân dường như kéo dài thêm, ấm áp hơn trong tình làng nghĩa xóm”.

 

Sự hiện diện của những lễ hội sông nước trên cả vùng duyên hải lẫn cao nguyên đang tạo nên một sắc thái văn hóa đặc biệt cho Đắk Lắk mới. Một bên là những cư dân gắn bó với đầm phá, biển khơi qua nhiều thế hệ; bên kia là những cộng đồng người từ miền Trung mang theo ký ức sông nước khi đi mở đất. Những dòng chảy văn hóa ấy, khi gặp nhau, đã làm cho bản sắc của vùng đất này thêm phong phú.

 

Mùa lễ hội ở Đắk Lắk hôm nay không còn là những cuộc vui riêng lẻ của từng địa phương. Ẩn sau mỗi hội xuân là hành trình hội tụ của nhiều dòng văn hóa - những ký ức quê hương được mang theo trong bước chân của người dân đi mở đất và tiếp tục bén rễ trên vùng định cư.

 

 

 

Không có trường đua hiện đại, không có những kỵ mã được huấn luyện bài bản. Trường đua chỉ là khoảng đất rộng giữa gò, quây bằng dây thừng và cọc gỗ. Những “kỵ sĩ” cũng không phải vận động viên chuyên nghiệp mà là những nông dân quen việc đồng ruộng, rẫy nương. Họ cưỡi trên những con ngựa thồ hàng ngày vẫn lội suối, leo dốc, chở hàng. Người cưỡi không yên cương cầu kỳ, chỉ nắm dây thừng, ghì chân thật chặt, điều khiển con ngựa lao về phía trước trong tiếng reo hò của khán giả. Nhưng chính sự mộc mạc ấy lại làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của hội đua ngựa – nơi người dân không chỉ tìm đến để xem một cuộc đua, mà còn để gặp lại ký ức của vùng đất từng nổi tiếng với nghề nuôi ngựa.

 

Với nhiều bậc cao niên như ông Võ Văn Chín, hội đua này còn là niềm tự hào của cả một vùng quê. Từ những ngày đầu phải đi vận động kinh phí từng nhà để tổ chức, đến nay hội đua đã trở thành hoạt động văn hóa - thể thao đặc sắc, gắn liền với Di tích lịch sử quốc gia địa đạo gò Thì Thùng. Ở đó, di sản không nằm yên trong ký ức mà được truyền lại qua từng mùa hội, qua những bước chân của thế hệ sau.

Nếu lễ hội đua thuyền Ô Loan, sông nước Đà Nông mang hơi thở của vùng duyên hải, thì ở Tam Giang, mùa xuân lại mở ra một không gian văn hóa mang đậm sắc màu của miền núi phía Bắc.

 

Với hơn 25.000 nhân khẩu thuộc 21 dân tộc, nơi đây được ví như một “Việt Bắc thu nhỏ” giữa Tây Nguyên. Trong Lễ hội Văn hóa dân gian Việt Bắc, những trò chơi quen thuộc như: tung còn, bắn nỏ, kéo co; những nghi lễ truyền thống như: Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) hay lễ Tịch điền được tái hiện giữa tiếng trống hội rộn ràng.

 

Hình ảnh ấy không chỉ là sự phục dựng một nghi lễ truyền thống, mà còn phản chiếu hành trình thích ứng của những người con phía Bắc khi đặt chân lập nghiệp trên vùng đất mới. Lễ hội vì thế không còn chỉ là nỗi nhớ quê, mà trở thành nơi người dân gửi gắm niềm tin vào một mùa vụ no đủ trên chính quê hương thứ hai.

 

Một điểm chung dễ nhận thấy ở nhiều lễ hội là vị trí trung tâm của người dân. Tại Hội Vật truyền thống xã Vụ Bổn, hơn 200 đô vật bước lên sới không phải là vận động viên chuyên nghiệp mà là những nông dân, thanh niên, học sinh của địa phương.

 

 

Không chỉ dừng lại ở những hoạt động văn nghệ, thể thao quen thuộc, Ngày Hội văn hóa các dân tộc xã Ea Ô năm nay mang đến một điểm nhấn đặc biệt: với ba không gian văn hóa gồm: Hương sắc vùng cao (Tây Bắc) - Hùng thiêng đại ngàn (miền Trung Tây Nguyên) - Xuân phương Nam (Nam Bộ), được tái hiện trong cùng một sự kiện.

 

Theo Ban tổ chức ngày hội, cùng với việc duy trì, bảo tồn hoạt động văn hóa của các dân tộc trên địa bàn xã, địa phương không "đóng khung" theo hình thức thay vì chỉ giữ lại các nghi lễ trong phạm vi cộng đồng nhỏ, lễ hội được mở rộng thành không gian giao lưu, trải nghiệm để người dân và du khách cùng tham gia, cùng cảm nhận. Truyền thống vì thế không còn là những giá trị tĩnh lặng, mà trở thành một phần sống động trong đời sống hôm nay. 

 

Chính sự sáng tạo đó, người dân xã Ea Ô, các xã lân cận và du khách có thể cùng lúc trải nghiệm không gian Tây Bắc, thưởng thức các nét văn hóa đặc trưng của miền Trung Tây Nguyên hay tìm hiểu những sắc màu văn hóa của miền Bắc, phương Nam ngay tại địa phương.

 

Giữa dòng người nô nức tham quan các không gian văn hóa vùng miền tại ngày hội, vợ chồng anh Vàng Seo Khè (dân tộc H'Mông) ở thôn Ea Rớt (xã Cư Pui) không giấu được sự thích thú. Đây là lần đầu tiên họ đến ngày hội và cũng là lần đầu được tận mắt chứng kiến những nét văn hóa của nhiều vùng miền khác nhau. Dừng lại khá lâu ở khu vực không gian văn hóa để chụp cho vợ, con những tấm ảnh "tâm đắc", Vàng Seo Khè vừa ngắm nghía vừa cười hiền, thích thú.

 

 

Với một xã vùng III như Ea Ô, nơi có hơn 23.000 dân, với 19 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm gần một nửa dân số, việc tạo ra một không gian lễ hội 3 miền của cả nước, mang ý nghĩa đặc biệt. Không chỉ mang đến không khí vui tươi đầu năm, ngày hội còn trở thành dịp để các cộng đồng dân cư gặp gỡ, giới thiệu bản sắc văn hóa, ẩm thực và các sản phẩm OCOP đặc trưng. Từ một ý tưởng sáng tạo trong tổ chức, ngày hội không chỉ là dịp vui xuân mà còn mở ra cách làm mới trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Truyền thống vì thế không còn là những giá trị được giữ trong phạm vi cộng đồng nhỏ, mà trở thành không gian giao lưu sống động, nơi người dân và du khách cùng cảm nhận, cùng chia sẻ.

 

Khi những lễ hội ấy cùng hiện diện trên một vùng đất, Đắk Lắk dường như trở thành nơi hội tụ của nhiều dòng chảy văn hóa. Mỗi lễ hội mang theo một ký ức quê nhà, nhưng khi hòa vào đời sống cộng đồng nơi đây, tất cả lại cùng tạo nên một bản sắc  mới, phong phú, đa dạng và đầy sức sống.

Nếu nhìn vào "bản đồ dân cư" của cả nước, tỉnh Đắk Lắk có thể xem là một “Việt Nam thu nhỏ” giữa miền Trung Tây Nguyên với 45 dân tộc anh em cùng sinh sống. Họ mang theo, gìn giữ những phong tục, lễ hội, tiếng nói, nghệ thuật và lối sống riêng. Chính sự hội tụ ấy đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi nhiều giá trị truyền thống gặp gỡ, tiếp biến và cùng tồn tại trong đời sống cộng đồng.

 

Thực tế đời sống văn hóa những năm gần đây cho thấy sự giao thoa ấy không chỉ tồn tại trong đời sống thường nhật mà còn được thể hiện rõ nét qua các hoạt động lễ hội đầu xuân. Từ những lễ hội đậm chất Tây Nguyên hay duyên hải ven biển cho đến những sinh hoạt văn hóa mang màu sắc vùng miền khác của đất nước, tất cả đã cùng hiện diện trên vùng đất này. Sự xuất hiện của các hoạt động như đua thuyền của cư dân miền biển, hội vật, đua ngựa hay chợ tình của đồng bào phía Bắc không phải là sự “pha trộn” ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình cộng cư lâu dài, khi nhiều cộng đồng dân cư từ khắp mọi miền đất nước đến đây sinh sống, lập nghiệp.

 

Trong hành trình ấy, mỗi cộng đồng mang theo bản sắc riêng, nhưng khi đặt mình vào không gian chung của Đắk Lắk, các giá trị văn hóa không tách rời mà dần hòa quyện. Những phong tục, lễ hội, điệu dân ca hay nghề thủ công truyền thống được chia sẻ, tiếp nhận và làm giàu thêm cho đời sống văn hóa địa phương. Nhờ vậy, Đắk Lắk không chỉ giữ được bản sắc đặc trưng của Tây Nguyên mà còn trở thành không gian giao thoa văn hóa của nhiều vùng miền trên cả nước.

Những lễ hội hay ngày hội văn hóa đã trở thành dịp để các dân tộc gặp gỡ, giao lưu, hiểu nhau hơn và cùng chia sẻ những nét đẹp truyền thống của mình. Qua đó, tinh thần đoàn kết giữa các cộng đồng dân cư ngày càng được củng cố, tạo nên nền tảng bền vững cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc trên vùng đất Tây Nguyên.

 

Từ góc độ quản lý, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của 45 dân tộc anh em luôn được tỉnh xác định là một nhiệm vụ quan trọng. Nhiều giải pháp đã được triển khai nhằm khuyến khích cộng đồng gìn giữ bản sắc truyền thống, từ việc duy trì lễ hội, phong tục, dân ca, dân vũ đến việc phát huy vai trò của các câu lạc bộ văn hóa - văn nghệ và các đội văn nghệ dân gian ở thôn, buôn. Những không gian sinh hoạt này không chỉ giúp gìn giữ các giá trị văn hóa mà còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối truyền thống của cha ông.

 

Trong dòng chảy ấy, vai trò của các nghệ nhân được xem như “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại. Toàn tỉnh hiện có 55 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, đồng thời đang trình thêm 46 hồ sơ đề nghị phong tặng Nghệ nhân Nhân dân và Nghệ nhân Ưu tú. Đây là những người đã dành nhiều tâm huyết gìn giữ, truyền dạy các giá trị văn hóa dân gian trong cộng đồng. Song song với công tác bảo tồn, ngành Văn hóa cũng từng bước gắn các giá trị văn hóa với phát triển du lịch, nhằm biến di sản thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Quan điểm xuyên suốt của địa phương là bảo tồn phải đi đôi với phát huy, để văn hóa không chỉ tồn tại trong ký ức mà trở thành một phần sống động của đời sống hôm nay.

 

Nghị quyết của Đảng bộ tỉnh xác định rõ, phát triển kinh tế phải gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, trong đó du lịch văn hóa – lễ hội được xem là một hướng đi quan trọng. Ông Trần Hồng Tiến, Giám đốc Sở VHTT&DL tỉnh đánh giá: Thực tế cho thấy nhiều lễ hội và ngày hội văn hóa trên địa bàn, như: Ngày hội văn hóa các dân tộc ở Cư Pui, Ea Ô chợ tình, lễ hội xuống đồng Ea Tam, Ea Kly, hội vật Vụ Bổn, hội đua ngựa gò Thì Thùng hay đua thuyền trên đầm Ô Loan… không chỉ mang ý nghĩa sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà còn có sức hút lớn đối với du khách.

 

Những lễ hội ấy đang dần trở thành “điểm chạm” văn hóa độc đáo, góp phần xây dựng hình ảnh đẹp của tỉnh Đắk Lắk trong mắt du khách. Với nhiều du khách, điều gây ấn tượng không chỉ là không khí lễ hội rộn ràng mà còn là sự gần gũi của đời sống văn hóa bản địa.

 

Trong những ngày đầu xuân, giữa tiếng chiêng, tiếng trống, giữa những cuộc đua ngựa hay hội vật náo nhiệt, du khách dễ dàng bắt gặp hình ảnh người dân các dân tộc cùng hòa mình vào lễ hội, cùng chia sẻ món ăn, câu chuyện và phong tục của quê hương mình. Chính sự chân thành và mộc mạc ấy đã để lại nhiều cảm xúc đặc biệt đối với những người lần đầu đến với vùng đất này.

 

Từ thực tế có thể thấy sức hút ngày càng rõ nét của các lễ hội văn hóa, qua đó góp phần quan trọng thúc đẩy hoạt động du lịch của địa phương. Chỉ riêng trong tháng 2/2026 - thời điểm diễn ra nhiều lễ hội đầu xuân và Tết Nguyên đán, toàn tỉnh đã đón hơn 1,2 triệu lượt khách, tăng khoảng 55% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, khách nội địa đạt khoảng 1,183 triệu lượt, khách quốc tế khoảng 17.000 lượt.

Để tiếp tục phát huy tiềm năng ấy, ngành Văn hóa - Thể thao - Du lịch đang hướng tới xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa – lễ hội theo hướng liên kết. Thay vì phát triển riêng lẻ, các lễ hội, làng nghề, ẩm thực, không gian văn hóa và cảnh quan thiên nhiên sẽ được kết nối thành những chuỗi trải nghiệm đặc trưng. Qua đó, du khách có thể khám phá nhiều giá trị văn hóa trong cùng một hành trình.

 

Cùng với đó, việc phát triển du lịch cộng đồng cũng được chú trọng, tạo điều kiện để người dân địa phương trực tiếp tham gia vào các hoạt động dịch vụ như ẩm thực, lưu trú, sản phẩm thủ công hay trình diễn văn hóa dân gian. Khi người dân trở thành chủ thể của các hoạt động văn hóa – du lịch, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn mang lại sinh kế, góp phần nâng cao đời sống.

 

Khi những hồi trống hội dần lắng xuống, trên mặt đầm Ô Loan vẫn còn gợn những vệt sóng dài của mái chèo, ở gò Thì Thùng tiếng vó ngựa vẫn vang vọng trong ký ức người xem, còn giữa các buôn làng của tỉnh, những ngày hội văn hóa vẫn tiếp tục nối dài niềm vui của cộng đồng và những “mạch ngầm” văn hóa ấy lại hòa vào nhau, tạo nên một không gian văn hóa rộng mở và giàu sức sống.

 

Có lẽ vì thế, khi đi qua những mùa lễ hội nơi đây, người ta dễ dàng nhận ra rằng: Đắk Lắk không chỉ là miền đất của nắng gió và đại ngàn. Đó còn là nơi những dòng chảy văn hóa từ khắp mọi miền đất nước tìm về, gặp gỡ và cùng nhau tạo nên một “Việt Nam thu nhỏ” sống động, gần gũi và đầy sức gắn kết.

 

Và trong bức tranh phát triển của tỉnh  Đắk Lắk hôm nay, các lễ hội văn hóa dân gian không còn đứng ngoài tiến trình kinh tế – xã hội mà đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng. Khi các giá trị truyền thống được khơi dậy, được trân trọng và gắn kết với đời sống, không chỉ nuôi dưỡng bản sắc mà còn tạo nên sức mạnh đoàn kết giữa các cộng đồng dân cư.

 

Nội dung: Nguyễn Hoàng Khang

Ảnh: PV và CTV

Trình bày: Mạnh Hùng